🇮🇷 🇬🇧

پرورش پسته

شرایط اقلیمی مناسب برای پرورش پسته

پسته خام ایرانی ارزشمند ترین محصول کشاورزی شناخته می شود. ایران بزرگ ترین تولید کننده پسته در جهان از منظر کمی و کیفی می باشد. اصلی ترین دلیل این اتفاق وجود شرایط اقلیمی مناسب برای پرورش پسته در ایران است.
برای کاشت پسته باید شرایط جغرافیایی مختص به پسته وجود داشته باشد. معمولا درختان پسته در عرض جغرافیایی ۴۲-۲۴ درجه شمالی قرار دارند. این گیاه در ایران در عرض ۳۷-۲۷ درجه شمالی به ثمر می رسد. درجه حرارت مناسب برای کاشت پسته دامنه ایی بین ۴۵+ درجه سانتی گراد در تابستان و ۲۰ درجه سانتی گراد در زمستان می باشد. درخت پسته نسبت به سرما بسیار حساس است و در اثر سرمای بیش از حد خسارات زیادی می بیند.

مناسب ترین خاک برای کشت پسته بافت شنی لومی که بافت متوسط می باشد که در ایران این خاک بهترین محصول را می دهد در ضمن در بافت های سنگین تر خاک مثل لوم رسی سیلتی و لوم رس محصول مناسب حاصل می شود. بهترین شرایط برای خاک مساعد جهت کاشت و پرورش پسته از نظر عمق ، خاک های عمیق همراه با بافت های یکنواخت می باشد.
رطوبت نسبی در تابستان می بایست کمتر از ۳۵ درجه سانتی گراد باشد، مقادیر کمتر رطوبت مناسب تر است چون باعث کاهش بیماری های قارچی می شود. کشورهای ایران، آمریکا، ترکیه و سوریه بزرگترین کشورهای تولید کننده پسته در دنیا هستند که بیش از نود در صد پسته دنیا را برداشت می کنند.

در ایران در چندین منطقه از جمله رفسنجان، سیرجان، یزد، دامغان، کاشان، قزوین، قم، زرند، راور، فردوس، و روستاهایی مانند رباط جز در خراسان رضوی و بسیاری از مناطق خراسان شمالی و خراسان جنوبی شرایط اقلیمی بسیار مناسبی را برای پرورش پسته دارند و حتی در مناطقی در استان تهران نیز کاشت پسته انجام می گیرد. تولید پسته خام و توانایی فرآوری آن دارای صرفه اقتصادی قابل توجیهی است.

چگونگی کاشت نهال پسته

دو روش برای کاشت نهال و تکثیر پسته وجود دارد؛ یکی استفاده از بذر و دیگری عمل پیوند است.
کاشت بذر به سه طریق انجام می شود: اول کاشت مستقیم بذر در زمین، دوم کاشت بذر در خزانه، سوم کاشت بذر پسته در گلدان. در روش های دوم و سوم پس از سبز شدن بذر، در زمستان گیاهان را به زمین اصلی انتقال می دهند.
چون درخت پسته دو پایه دارد برای به عمل آمدن محصول باید نر و ماده وجود داشته باشند و یک درخت نر در مرکزیت تعدادی درخت ماده قرار میگیرد.
به طور معمول بذر پسته بادامی کاشته می شود و در سن ۲ تا ۳ سالگی با یک رقم دلخواه دیگر پیوند می زنند، پیوندها لوله ای، شکمی و اسکنه می باشند. درخت پسته از یک تا سه سالگی چون ریشه های عمیق ندارد باید هر ۷ تا ۱۰ روز یکبار آبیاری شود و از ۳ تا ۶ سالگی ۱۲ تا ۲۰ روز یکبار و از ۶ سالگی به بعد ماهی یکبار آبیاری کافی است. برای صرفه جویی در مصرف آب از آبیاری قطره ای استفاده می شود.

هرس درختان پسته به دو صورت است؛ ۱- هرس فرم ۲- هرس باروری.
هرس فرم برای فرم دهی درختان و تقویت اسکلت و شکل مناسب درختان انجام می شود.
هرس باروری به این دلیل انجام می شود که درختان پسته دارای سال آوری هستند یعنی یک سال محصول خوبی می دهند و در سال بعد محصول کمتری می دهند این هرس انجام می دهند تا از شدت سال آوری کم کنند.
برداشت پسته به دو روش دستی و ماشینی انجام می شود. زمانی که پوست رویی پسته از سبز به گلی یا ارغوانی تبدیل شد و آسان از پوست سخت استخوانیش جدا شد می توانیم محصول را برداشت کنیم و برای پوست گیری، جداسازی، خشک کردن به پایانه های فرآوری انتقال دهیم.

انواع آفات درختان پسته و نحوه ی سم زدایی درختان برای مقابله با هر آفت

آفات شایع و شناخته شده در درختان پسته عبارتند از:
۱- سن ها و سنک های پسته
۲- پسیل پسته (شیره خشک)
۳- زنجره پسته (شیره تر)
۴- سوسک طوقه خوار پسته
۵- سوسک پوست خوار پسته
۶- پروانه برگ خوار پسته
۷- برگ خوار سفید پسته (رائوی پسته)
۸- شته چین دار برگ پسته
۹- پروانه میوه خوار پسته (کرم مغزخوار)
۱۰- پسیل پیچنده پسته
۱۱- زنبور مغزخوار سیاه پسته
۱۲- زنبور مغزخوار طلایی پسته

توضیح مختصری درباره هر یک از آفات و روش مقابله با آن ها:

سن ها و سنک های پسته: از جمله آفات درختان پسته، سن ها و سنک ها هسنتد اما چون خسارت زیادی به محصولات نمی زنند زیاد مورد توجه باغداران قرار نمی گیرند. برای مثال ۲۰ گونه از سن ها و سنک ها در باغات و علف های هرز وجود دارند که آسیبی به درختان وارد نمی کنند. اما اگر سم پاشی به موقع صورت نگیرد به آفت تبدیل می شوند. سنک ها بیشتر به رنگ سبز در اوایل بهار روی درختان دیده می شوند باید توجه داشت که به رنگ های قهوه ای، خاکستری و… هم وجود دارند.
سنک ها در اوایل رشد میوه از آن تغذیه می کنند که این مرحله بسیار حساس است و خسارت زیادی می زنند. سیاه شدن پوست پسته در اوایل رشد به دلیل همین آفت سنک ها می باشد.
بهترین روش برای مبارزه با سنک ها این است که در باغات از اصلاح علف های هرز خودداری کنند چون این حشرات می توانند در علف های هرز باقی بمانند و آسیبی به محصولات وارد نکنند.
از سن ها ۷ گونه به رنگ های سبز یا قرمز وجود دارد که بیشترین خسارت را به محصولات وارد می کنند. خسارت سن ها را نباید با کمبود کلسیم اشتباه گرفته شود، سن ها در اوایل فصل باعث ریزش دانه های پسته می شود و از جای نیش سن قطرات شفاف خارج می شود و در سطح داخلی و خارجی لکه های سفید ایجاد می شود.
برای مبارزه با سن ها می توان از دشمنان طبیعی مثل زنبورها که تخم سن ها را پارازیت می کنند، جلوگیری از کندن علف های هرز در داخل باغات پسته، استفاده از سم های مجاز استفاده کرد.

پسیل پسته (شیر خشک): یکی از مهمترین آفات درختان پسته، پسیل معمولی می باشد که هر ساله بسیار نگران کننده برای باغداران است و خسارت زیادی به محصولات می زند و از طرفی سمپاشی زیاد باعث نگرانی مشتریان این محصول است که شاید از سموم مصرف شده در مغز پسته باقی مانده باشد در نتیجه برای صادرات این محصول می تواند مشکل ایجاد کند با این وجود کارشناسان گیاه پزشکی باید سموم با کیفیت را تولید کنند که از نظر بهداشتی آسیبی به گیاه وارد نکند. برخی از باغداران از آهک، ریکا، تاید، فضله ی حیوانات و… برای از بین بردن آفت ها استفاده می کنند که این موارد از نظر علمی رد شده و به درختان آسیب می زنند.
نحوه ی تشخیص خسارت پسیل پسته، دیدن کریستال های سفید رنگ بر روی برگ ها یا شکرک و چسبندگی برگ ها.
پسیل پسته دو نوع تابستانه و زمستانه می باشد. نوع زمستانه به رنگ زرد تیره تر است این نوع از شهریور ماه کم کم در باغات پسته در زیر برگ های پای درخت، لا به لای شکاف های زمین و علف های هرز دیده می شود و با گرم شدن هوا فعالیت خود را آغاز می کنند.
پسیل تابستانه به رنگ زرد روشن است از اردیبهشت تا مهر در باغات وجود دارند. در سال هایی که سرما زودرس نباشد تولید مثل پسیل ها زیاد می شود و به صورت هجومی ایجاد می شوند.
پسیل پسته با فرو کردن خرطوم خود در برگ ها از شیره گیاه تغذیه می کند و در این وضعیت ماده ای سفید رنگ از آن ترشح می شود که به آن شکرک یا عسلک می گویند که باعث می شود مغز پسته ناقص پر شود و گاهی پوکی کامل را در پی دارد اگر کنترل نشود خسارات بیشتری می زند. برگریزی شدید در تابستان از نشانه های خسارت پسیل پسته است.
از اولین سموم مورد استفاده برای از بین بردن پسیل می توان ارگانوفسفات، زولو سمی که استفاده یک یا دو بار از آن باعث از بین رفتن آفات پسیل می شود.
سم های آمیتراز و اندوسولفان هم وجود دارند که چون به محیط زیست آسیب می زند دیگر تولید نمی شوند و سموم ممنوعه می باشند.
اخیرا سم فن پیروکسیمیت با نام تجاری ارتوس که کنه کش است در اوایل فصل بهار مورد استفاده قرار می گیرد.
یکی از سموم کنه کش که تاثیر کم روی دشمنان طبیعی می گذارد اسپیرو دیکلوفن یا انویدور است. سموم شبه نیکوتین هم در باغات پسته برای از بین بردن پسیل پسته استفاده می شود. سم تنظیم کننده رشد (IGR) که در رشد حشرات اختلال ایجاد می کند.
گروهی از سموم هم که موفقیت زیادی نداشتند اما چون دشمنان طبیعی را از بین نمی برند مورد استفاده قرار می گیرند می توان هگزافلومورن و بعد از کنسالت، کاسکید و رانر را نام برد.
جدیدترین سم مونتر (Movento) است که در تمام بافت های گیاه، ریشه و برگ تاثیر می گذارد این سم روی آفت های مختلف تاثیر می گذارد و هنوز مورد تاثیر رسمی قرار نگرفته است.
زنبور Psyllaephagus pistaciaee، کفشدوزک های پسیل خوار، کنه های شکارگر، عنکبوت ها و سن ها از دشمنان طبیعی پسیل ها هستند.
قارچ ها و باکتری ها و ویروس های بیماری زا مثل قارچ پارازیت کننده برای کنترل پسیل به کار برده می شود.

زنجره پسته (شیره تر): زنجره پسته (Idiocerus stali) آسیب جدی به درخت پسته وارد می کند که دیگر درخت هیچ محصولی نمی دهد. در اکثر شهرهایی که پسته به عمل می آید این آفت هم وجود دارد. زنجره ها در فصل بهار با گرم شدن هوا روی شاخه های درختان دیده می شود و با کوچکترین صدا و حرکتی پنهان می شوند و حتی به درخت دیگر پرواز کوچکی انجام می دهند و از شیره گیاه تغذیه می کنند و با سرد شدن هوا (زمستان) در پناهگاه های خود پنهان می شوند. سم پاشی برای از بین بردن زنجره ها باید زمانی صورت گیرد که تخم ریزی انجام نشده باشد صورت گیرد. برای مثال در قزوین در اواسط اردیبشهت از سموم فسفره و یا دیمتوآت ها باید استفاده کرد. سم تیودان ۳۵ درصد با نسبت ۲۰۰-۳۰۰ گرم در ۱۰۰ لیتر آب برای از بین بردن زنجره پسته استفاده می شود. برای مبارزه ی غیر شیمیایی از تله های چسنبده زرد رنگ، سری اول در اول فروردین ماه به محض جوانه زدن درختان و سری دوم در اردیبهشت ماه استفاده می شود.

سوسک طوقه خوار پسته (Capnodis cariosahauseri): این حشره در زیر علف های هرز، برگ ها، شکاف های زمین و یا به صورت لارو پنهان می شوند و پس از خروج از تخم به ریشه ی گیاه می رسد و در کامبیوم مستقر می شوند و در اثر تغذیه، شیره گیاه قطع می شود و رشد گیاه و باردهی درخت کم می شود. برای مبارزه با سوسک طوقه خوار باید درخت را تقویت کرد (آبیار منظم باشد)، مبارزه شیمیایی با استفاده از دیازینون ۱۰ در ۱۰۰۰ و یا اندوسولفان ۶ در ۱۰۰۰، با مفتول سیمی لاروها را از داخل کانال هایشان خارج کنیم.

سوسک پوست خوار پسته (Estenoborus perrisi): در فصل بهار با خوب شدن هوا از آوندهای چوبی تغذیه می کند و باعث مرگ شاخه ی درختان می شود. وقتی میزان آب در شاخه درختان کم می شود این حشرات چوبخوار به شاخه ها حمله می کنند و باعث قطع آوندها می شوند. تابیدن نور خورشید و گرم شدن هوا و تبخیر سطحی در درختان باعث جلب آفات چوبخوار می شود. برای کنترل این آفت باید درختان را تقویت و مرتب آبیاری کرد.

پروانه برگ خوار پسته (Thaumetopoea solitaria freyer): این حشره ابتدا برگ های جوان را مورد حمله قرار می دهد و زمانی که پیر شد تمام برگ های بزرگ را تغذیه می کند و فقط رگ برگ ها باقی می ماند. برای مبارزه با این آفت در اوایل بهار با خارج شدن تخم ها و ظاهر شدن لاروهای جوان سم پاشی را انجام می دهند از سم های فسفره (دیازینون) استفاده می کنند.

برگ خوار سفید پسته (رائوی پسته): Ocneria terebinthina در جنگل های استان فارس زندگی می کنند و سه نسل در سال دارند. در ابتدا لاروها پارانشیم برگ را به صورت توری در می آورند و زمانی که بزرگ شدند برگ ها را به طور کامل می خورند و لاروها در زیر برگ های درختان پنهان می شوند تا وقتی که به حشره کامل تبدیل شوند. برای از بین بردن این آفت باکتری Baoilius thuringiensis kurstaki به نسبت ۱٫۵ تا ۳ در ۱۰۰۰، سموم زولون ۲ تا ۲٫۵ در ۱۰۰۰ و دیازینون ۱ تا ۱٫۵ در ۱۰۰۰ می توان استفاده کرد، دشمنان طبیعی مثل زنبور پارازیتوئید و زنبور پارازیتوئید تخم می باشند.

شته چین دار برگ پسته: آفت Forda hirsute از برگ های درخت پسته تغذیه می کند و در نهایت برگ ها چین دار و ضخیم می شوند و به سمت پایین لوله می شوند و رنگ سبز برگ ها به قرمز تغییر می کنند. برای مبارزه از آفت کش مخصوص آفات مکنده استفاده می کنند.

پروانه میوه خوار پسته (کرم مغزخوار): Recurvaria pistacieoda روی درختان مسن دیده می شود. برای از بین بردن این حشرات از حشره کش های تیودیکارب (لاروین)، آمیتراز (مایتاک) زمانی که دو سوم برگ ها می ریزند، پروانه های ماده در ظرفی که در دو سر آن سوراخ است، سپس در کنار ظرفی که شامل آب و چند قطره روغن ولک است قرار می دهیم، پروانه های نر به سمت پروانه های ماده می روند و به داخل آب می افتند و از بین می روند، نور مقوایی دور تنه درختان در کاهش جمعیت حشرات استفاده می شود.

پسیل پیچنده پسته: Agonoscena viridis یک نسل دارد، از شیره گیاه تغذیه می کند و لبه های برگ به سمت پایین پیچیده می شود. برای مبارزه از آفت کش سیستمیک ایمیدکلوپراید ۴۰۰ سی سی در ۱۰۰۰ لیتر آب بر روی برگ، شاخه و خاک پاشیده می شود.

زنبور مغزخوار سیاه پسته: Eurytoma plotnikovi در داخل میوه قرار دارد و هنگامی که میوه ها می رسند، میوه های ناسالم مانند بقیه میوه ها به زمین نمی ریزند. حشرات بعد از تغذیه میوه هنگامی که از میوه خارج می شوند سوراخی دایره ای روی پوست میوه ایجاد می کنند. میوه های خورده شده توسط این آفت، کوچک و ضعیف می شوند وپوستشان چروکیده وتیره می شود. برای کنترل این آفت باید میوه های آسیب دیده را زیر درخت یا روی درخت هستند را سوزاند.

زنبور مغزخوار طلایی پسته: Megastigmus pistaciae داخل میوه های خشکیده روی درخت است. زمانی که لاروها به زیر پوست می روند از لپه ها تغذیه می کنند، تمام قسمت های مغز حتی پوست نازک را هم می خورند. زمانی که پوست پسته سخت می شود نمی توانند داخل مغز بروند و از بین می روند این آفت ها دو نسل در سال دارند. برای کنترل آنها باید میوه های آلوده را روی درخت یا پای درخت هستند را جمع آوری کرد و سوزاند.

کودهای مورد استفاده برای درختان پسته:

از خصوصیات خاص درخت پسته این است که تا زمانی که گیاه نمیرد کمبودهای خود را نشان نمی دهد. بهترین راه مبارزه با آفات و کمبودها، محلول پاشی می باشد تا خسارات به حداقل برسد. دو نوع کود حیوانی و شیمیایی به صورت معمول برای استفاده رایج است. کودهای حیوانی برای اصلاح خاک استفاده می شوند. کوهای مرغی مواد غذایی بیشتر از گودهای گوسفندی و گاوی دارند ولی باز هم تمام نیاز خاک را برطرف نمی کنند. کودهای مرغی سریع تر تجزیه می شود و اثرشان از بین می رود بنابراین توصیه می شود کود گوسفندی و گاوی را بعد از پوسیده شدن به خاک بدهند.
کودهای حیوانی را در اواسط پاییز تا اوایل زمستان به خاک می دهند. اگر در این زمان مصرف نشود باعث زردی برگ ها می شود. از جمله از کودهای حیوانی، ازت، فسفر و پتاس (کیلو گرم در تن) را می توان نام برد. کودهای حیوانی را باید هر ۲ سال یکبار به صورت اینکه چاله ای به عمق ۴۰ و عرض ۵۰ سانتی متر حفر کنیم، کود را داخل آن بریزیم و نباید کود را در سطح خاک ریخت چون مقداری از آن تجزیه می شود و مقداری هم باعث شود ریشه ها را برای جذب مواد غذایی به سطح خاک کشیده شوند و خشکی تابستان و سردی زمستان ریشه ها را تهدید می کند. به طور کلی مصرف کودهای شیمیایی به دلیل پایین آوردن سطح کیفیت محصول و تهدید سلامت انسان ها توصیه نمی شود اما در صورت نیاز به مقدار استفاده مجاز باید با توجه به آبیاری به گیاه داده شود، هر چه فاصله بین آبیاری بیشتر باشد باید کودهای دارای ازت کمتر مصرف شود.

دلایل زرد رنگ شدن برگ درختان:

۱- کودهای دامی نپوسیده باعث می شود موجودات خاکزی به دلیل رقابت بر سر نیتروژن با درخت، ازت خاک را بگیرند و رنگ برگ ها زرد شود.
۲- آبیاری طولانی باغات در اوایل رشد موجب زردی برگ ها، شیوع آفات و بیماری ها مانند شیره سیاه (گموز) می شود.

طریقه ی مصرف کودهای ازته:

نصف کودهای ازت در اسفند ماه، یک سوم در اردیبهشت و یک سوم دیگر همراه با آب قبل از برداشت محصول (شهریور ماه) به گیاه داده می شود. برای سری اول بهتر است از نوع اوره مصرف شود، در اواخر زمستان و اوایل بهار بهتر جذب می شود. سری دوم، کود ازته را به صورت نیترات اوره به صورت تدریجی جذب می شود و باعث رشد دانه می شود. سری سوم، کودهای ازته بهتر است به صورت نیترات آمونیوم قبل از ریزش برگ ها به گیاه داده شود.
سولفات آمونیوم برای تامین کود ازته در آب های شور استفاده می شود. مقدار ازت را از روی آبیاری، سن درخت، پر بار و کم بار بودن سال تعیین می کنند. برای درختان زیر ۳ سال از اسفند تا پایان تیر، با هر دور آبیاری، ۱۰۰ کیلوگرم در هکتار، کود اوره داده می شود. برای درختان ۳ تا ۸ سال، ۵۰ کیلو ازت به مقدار اولیه اضافه می کنند. در سال هشتم ۴۰۰ کیلو مصرف می شود. کودهای پتاسه (سولفات پتاسیم) میزان خندان شدن پسته را افزایش می دهد و مقاومت گیاه را در برابر شوری و کم آبی زیاد می کند و استفاده از آن در مناطق پسته کاری توصیه می شود.